ጅሌ ጥሙጋ ወረዳ የስም ስያሜዋን ያገኘችው የወረዳው ነዋሪዎች ከሆኑ ከአምስቱ ጅሌ እና ሱባ ጥሙጋ ሲሆን ጅሌም ሆነ ጥሙጋ በወረዳው ውስጥ የሚኖሩ የኦሮሞ አባቶች ስም እንደሆነ ከሽማግሌዎችና እድሜ ጠገብ አባቶች የተገኙ ታሪኮች ያወሳሉ፡፡

ይህ ወረዳ በዚህ ስያሜ መጠራት የጀመረው በደርግ ስርዓተ መንግስት የወረዳዎችና ዞኖች ምስረታ ወቅት እንደሆነና በሰሜን ሸዋ ክፍላ ሀገር ይፋትና ዱሙጋ አውራጃ ኤፍራታና ጅሌ ወረዳ በመባል እንደምትታወቅ የተለያዩ በጽሁፍ የሚገኙ ድርሳኖችና መጻጽፎች እንዲሁም አፈታሪኮች ያሰረዳሉ፡፡

ጅሌ ጥሙጋ ወረዳ ይህን አሁን የምትጠራበትን ስያሜ ራሷን ችላ ያገኘችው ከ1986 ዓ/ም መባቻ ላይ ከኤፍራታና ጅሌ ጥሙጋ ወረዳ ከተለየችበት ጊዜ አንስቶ ሲሆን የወረዳዋ ዋና ከተማ ሰንበቴ በማድረግ ተመሰረተች፡፡ በ1987 ዓ/ም የኦሮሞ ብሄረሰብ አስተዳደር ዞን ራሱን ችሎ በተመሰረተበት ወቅት ከአርጡማ ፉርሲ ወረዳ ጋር በመቀላቀል አርጡማ ጅሌ የሚል ስያሜ ተስጥቷት እስከ 1993 ዓ/ም መቆየቷም ይነገራል፡፡ የስሟ ስያሜ እንደየወቅቱና ነባራዊ ሁኔታ ሲቀያየር መጥቶ ከ1993 ዓ/ም መባቻ ላይ ከአርጡማ ጅሌ ወረዳ በመለየት ራሷን ችላ ዛሬ ለምትጠራበት ጅሌ ጥሙጋ ወረዳ ስያሜ ላይ ደርሳለች፡፡

እምነትና ቋንቋ

በወረዳዋ ውስጥ ከሚኖረው ማህበረሰብ 99% የሚሆነው የእስልምና እምነት ተከታይ ሲሆን 1% የሚሆኑት የተለያየ እምነት ተከታይ እንደሆኑ መረጃዎች ያስረዳሉ፡፡ከቋንቋ አንፃር 95% ኦሮሚኛ ተናጋሪ ሲሆኑ 5% አማርኛ ተናጋሪ ናቸው፡፡

ጅሌ ጥሙጋ ወረዳ የምትገኘው በአብክመ በኦሮሞ አስተዳደር ዞን ውስጥ በሰሜን ከአርጡማ ፉርሲ፣ በደቡብ ቀወት ወረዳና ሸዋሮቢት ከተማ አስተዳደር፣በምዕራብ ኤፍራታ ግድምና ቀወት ወረዳ እንዲሁም በምስራቅ የአፋር ክልል ወረዳዎች ሀደለኢላና ሰሙ ሮቢ የምትዋሰን ሲሆን ከሀገራችንና መዲናችን ዋና ከተማ አዲስ አበባ በስተሰሜን 265 ኪ.ሜ እርቃ ወደ ደሴ በሚወስደው በትልቁ አውራ መንገድ ላይ የትገኛለች፡፡ ከክልሉ ዋና ከተማ ባህር ዳር በስተምስራቅ 765 ኪ.ሜ እርቃ የምትገኝ ሲሆን፣ ከዞኑ መቀመጫ ከተማ ከሆነችው ከሚሴ በስተደቡብ በዋናው የደሴ አድስ አበባ መንገድ ላይ 63 ኪ.ሜ ላይ ትገኛለች፡፡

የአየር ሁኔታና የመሬት አቀማመጥ

የወረዳዋ አየር ንብርት 97% የሚሆነው በቆላማነት የሚታወቅ ሲሆን 3% የሚሆነው ወይና ደጋ ነው፡፡ የአየር ሙቀቷም ዝቅተኛው 240c ሲሆን ከፍተኛው 330c ነው፡፡ የወረዳዋ ዓመታዊ የዝናብ መጠን ከ2,000- 2,600 ሚ. ሊ. እንደሆነ የወረዳዋ የአየር ንብረት መረጃዎች ያሳያሉ፡፡ የዝናብ ወቅቶችም ክረምትና በልግ ሲሆን የክረምቱ ወቅት ከሰኔ እስከ መስከረም የሚቆይ ሲሆን የበልጉ ወቅት ከየካቲት እስከ ሚያዚያ የሚቆይ ይሆናል፡፡ የወረዳዋ የመሬት ከፍታ ከባህር ወለል በላይ ከ500-700 ሜ እንደሚሆን ይገመታል፡፡ የወረዳዋ የቆዳ ስፋት 88,256 ሄ/ር ሲሆን የመሬት አቀማመጧም 31,052 ሄ/ር የሚሆነው ተራራማና ዳገታማ ሲሆን 57,204 ሄ/ር የሚሆነው ሜዳማ ነው፡፡ ከዚህ የመሬት አቀማመጥ ውስጥ 12,000 ሄ/ር የሚሆነው ለእርሻ መሬት የሚያገለግል ሲሆን 25,280 ሄ/ር የሚሆነው በደን ተሸፍኖ ይገኛል፡፡

የህዝብ ብዛትና የአኗኗር ሁኔታ

የሀገሪቱ የ1997 ዓ/ም ስታስቲክሳዊ የህዝብ ቆጠራ ውጤት (Census) መሰረት በማድረግ አሁን ላይ የወረዳዋ ህዝብ ቁጥር 65,873 ወንድ 67,479 ሴት በድምሩ 133,352 እንደሚሆን የገመታል፡፡ ከዚህ የህዝብ ቁጥር ውስጥ 88% የሚሆነው ኑሮውን በግብርና የሚመራ ሲሆን 12% የሚሆነው የህብረተሰብ ክፍል ደግሞ በተለያየ የስራ ዘርፍ የተሰማራ እንደሆነ መረጃዎች ያስረዳሉ፡፡

በትምህርት መስክ ወረዳው ከዘውዳዊ አገዛዝ ጀምሮ ለዘመናት ወደ ኋላ ቀርቶ የነበረና በዚህም ምክንያት ማህበረሰቡ ልጆቹን በወቅቱ ማስተማር ባለመቻሉ እንደ ማህበረሰብ ንቃተ ህሊናው በትምህርት የዳበረ ትውልድ የመፍጠር ራዕይ ጊዜ ሊወስድ እንደቻለ ማየት ተችሏል፡:

በመሆኑም ይህንን ጉድለት ለመሙላት በተሄደው ርቀትና በተሰራው ስራ አሁን ባለው ተጨባጭ ሁኔታ 3 የ2ኛ ደረጃ ት/ት ተቋም፣ 46 ከ1-8ኛ ክፍል ማስተማር የሚችሉ ተቋማትና እንዲሁም የቅድመ መደበኛ ት/ትን ጨምሮ በጥቅሉ 50 የትምህርት ተቋማትን በመገንባት መማር ካለባቸው 26,364 ህጻናት ውስጥ 20,264 ህጻናት በትምህርት ገበታቸው ላይ እንዲገኙ በማድረግ የወረዳው የትምህርት ሽፋን 77% ላይ እንዲደርስ ማድረግ ተችሏል፡፡

ጤናማ ማህበረሰባ በመፍጠር አምራች ዜጋን እውን የማድረግ ራዕይን በተግባር ለማሳየት መተሄደው ርቀት የጤና ተቋማትን በስታናዳርዱ መሰረት ተደራሽ ማድረግ ተችሏል፡፡ በዚሁ አግባብ 4 ጤና ጣቢያዎች ተገንበተው አገልግሎት በመስጠት ላይ ይገኛሉ፡፡ እንደወረዳ 20 የጤና ኬላዎች መኖር ሲገባ 19 እንዲኖር ማድረግ ተችሏል፡፡ በጥቅሉ የተቋማት ማስፋፋት፣የግብዓት አቅርቦት፣የአገልግሎት አሰጣጥና የሰው ሀይል ስምሪትን ጨምሮ የተሳለጠ አገልግሎት ተደራሽ እንዲሆን በተሰራው ስራ የወረዳውን የጤና ሽፋን 86% ላይ ማድረስ ተችሏል፡፡

ንፁህ የመጠጥ ውሃ አቅርቦትን ለማህበረሰቡ ተደራሽ ለማድረግ በተሄደው ርቀት 218 የውሃ ተቋማትን በመገንባት አሁን ባለው ተጨባጭ ሁኔታ የወረዳዋን የውሃ ሽፋን 63% ላይ ማድረስ ተችሏል፡፡

ለም መሬቶች ጥራጥሬ፣ አትክልትና ፍራፍሬ ያመርታሉ።

የእንስሳት እርባታ ምግብ፣ ገቢ እና ወጎችን ያስቀጥላል።

በለም አፈር፣ በውሃ አካላት እና በብዝሃ ህይወት የታደለች።